https://www.duolingo.com/profile/ekoeko2116

Ĉu iu rimarkis ke la leteron "ĥ" aperas en tiu kurso nur en la vorto "Ĉeĥio"?

Ĉu iu povas klarigi min la kialon?

July 24, 2019

7 Comments


https://www.duolingo.com/profile/Mirville2

La ĥo estas litero (ne letero) elmodigita : nun ĉefe uziĝas por transskribi fremdajn loknomojn, kiel ekzemple Ĉeĥio aŭ Ĥartumo aŭ Ĥazario, aŭ ekzotajn specialajn realaĵojn, kiel loĥo (lago en Skotlando), aŭ nomoj de personoj kies lingvo kunhavas tiun sonon, kiel Ĥomenio, Ĥadiĝo.

Pli antaŭe, kiam la plejmultaj Esperantistoj estis de la orienta Eŭropo, kie tiu sono estas tiel ofta kiel iu ajn alia en la rusa, la pola aŭ la germana, ktp, multe pli da vortoj originantaj de tiaj lingvoj kunhavis tiun literon : ekzemple la rusorigina ĥlopodi (nun : klopodi), la germanorigina faĥo (nun : fako), la grekorigina arĥitekto (nun : arkitekto). Dum la epoko intermondmilita (1918-1939) la centro de pezeco de la Esperantujo moviĝis pli kaj pli okcidenten, speciale al Francio kaj la Anglosaksaj landoj. Bulojno ĉe la maro en Francio estis fariĝinta la defakta ĉefurbo de Esperantujo danke al multaj pasintaj kongresoj. Por la denaskaj franclingvanoj la sono de ĥ, kiun ili ne havis en sia lingvo (hodiaŭtempe tio estiĝas malpli vera : la r franca elparoliĝadas pli kaj pli kiel ĥ) estis (kaj restas) karikatura simbolo de la germana, lingvo de la malamiko hereda, sentata kiel la plej barbara. La araba, alia lingvo kiun ili ne tre amis, ankaŭ havas multe da vortoj kun tiu sono. Do en ilia ideo ju pli da literoj gorĝaj spirataj tiaj estas en iu lingvo, des pli barbara kaj militema tiu lingvo devas esti. La periodo de Stalinismo kaj Hitlerismo ankaŭ helpis la Germanojn kaj la Rusojn mem malami siajn proprajn lingvojn kaj preferi la latinidajn aŭ la anglan. Kun la rezulto ke la respondeculoj de Esperanto decidis forigi kiel eble plej da ĥ el Esperanto por farigi ĝin kiel eble plej kantinda, dolĉa, civilizita, kaj ankaŭ por ŝpari la klopodo lernigi la elparoladon de tiu malbela sono (laŭ siaj oreloj) al la plejmultaj Esperantiĝantoj de la okcidentaj landoj.

Sed tio povus ankoraŭ ŝanĝiĝi en la estonteco : por la hispanoj kaj la araboj, kies nombro inter la esperantiĝantoj estas preterpasanta tiu de la okcidentaj, ĥ ŝajnas sono tre dolĉa, senseca, karesa, kontraŭe al la r kiun ŝajnas pli violenta, aŭtorita, hundbojeca al ili.

Oni ankoraŭ povas tamen uzi, kune kun kelkaj verkistoj, la ĥon por kiu ajn vorto grekorigina kunhavanta la grekan literon Khi, tiel kiel teĥniko, arĥitekto, monaĥo, eĥo, ĥoro, ĥaraktero, ktp.

July 25, 2019

https://www.duolingo.com/profile/Dario21883

En la Fundamento troviĝas nur 13 radikoj kun ĥ, ĉiuj grekdevenaj. Do “klopodi”, ”fako” kaj ”tuko” estis kun k jam de la komenco, kaj laŭ mia scio ĥlopodi, faĥo, tuĥo kaj similaj neniam estis uzataj.

La plej kompleta kaj aktuala prezento de la situacio troviĝas en respondo de la Lingva Konsultejo de la Akademio de Esperanto, publikigita la 2an de Marto 2018

http://akademio.info/akademio/index.php?title=Respondoj_de_la_Lingva_Konsultejo_(parto_11)#Demando_pri_.27k.27_kaj_.27.C4.A5.27

Ankaŭ interesa diskuto (grandparte anglalingva) troviĝas ĉi tie:

https://esperanto.stackexchange.com/questions/4/what-happened-to-the-letter-%c4%a5-during-the-evolution-of-esperanto-from-zamenhof-to/99#99

En ambaŭ lokoj estas esprimita la opinio (laŭ mi prava), ke la ko-ismo jam eksmodiĝis: nuntempe ĥ uziĝas pli kaj pli, eĉ se ne ĝis la punkto uzadi ĝin en vortoj, kiuj en la Fundamento estas kun k.

August 9, 2019

https://www.duolingo.com/profile/karasu4

ĥ simple estas tre neofta letero. Vi trovos ĝin en kelkaj nomoj de landoj, regionoj, urboj, ktp. Mi kredas ke oni ne uzas ĝin hodiaŭ, kiam oni kreas novajn vortojn en Esperanto.

July 24, 2019

https://www.duolingo.com/profile/karasu4

Vi povas legi pli pri ĥ tie ĉi: https://eo.wikipedia.org/wiki/Ĥ

Mi bedaŭras ke oni ne uzas ĝin pli, tamen. Esperanto sonus iom pli ekzote kun pli da ĥ. Iom pli slave eble.

July 24, 2019

https://www.duolingo.com/profile/Mirville2

Ĝin vi povas ankoraŭ uzi por ĉiu vorto grek-origina origine enhavinta la literon khi. Ekzemple : ĥoro, arĥitekto, monarĥio, anarĥio, ĥarismo, ĥristano. Tiuj vortoj kun la ĥ estas la plej grandnombraj. Ĝin vi povas ankaŭ uzi por kelkaj vortoj de klara deveno germana aŭ rusa, enhavantaj tiun sonon : ĥlopodi, kaptuĥo, studofaĥo. La vortoj de origino hispana kun la ĥota kaj araba kun la ĥa ĉiam restas kun la ĥ en Esperanto.

July 28, 2019

https://www.duolingo.com/profile/Revanto

Multaj vortoj originale uzis ĥo-n. Ekzemple ĥirurgo (angle "surgeon"). Ial, esperantistoj ŝanĝis ĥo-n al ko dum multaj jaroj. La nuna vorto por "surgeon" estas kirurgo (anstataŭ ĥirurgo). Multaj aliaj vortoj similas. Kompreneble, la orignalaj vortoj estas parto de la fundamento, do ili ankoraŭ estas validaj. Tamen, oni, krom mi, ne ofte uzas ilin. Estas kelkaj esceptoj. Koro kaj eko jam estis sendependaj vortoj, do oni ne povas ŝangi ĥoro-n kaj eĥo-n tiel. Tiuj vortoj ankoraŭ ekzistas senŝanĝitaj.

July 26, 2019

https://www.duolingo.com/profile/esull454

litero

July 31, 2019
Learn Esperanto in just 5 minutes a day. For free.